W tradycyjnym nurcie historiografii skandynawskiej dotyczącej chrystianizacji, za oznakę toczącego się w X wieku konfliktu pomiędzy wyznawcami starej religii i chrześcijanami uznano pojawienie się zawieszek w kształcie młotków Thora i krzyża. Sigurd Grieg udowodnił, że młotki Thora są starsze, niż konwersja i nie są reakcją jako taką na pochód chrześcijaństwa. Jörn Staecker i Anne-Sofie Gräslund wyróżnili dwie odrębne tradycje: thorhammerringe - starszą (VIII – X wiek) i młoty jako samodzielne zawieszki – młodszą (IX – X wiek).
 |
| thorhammerringe |
 |
| pojedyncza zawieszka |
Obręcze z młotkami najczęściej spotykane są w pochówkach ciałopalnych, złożone na urnach, na terenie środkowo-wschodniej Szwecji i Rusi. Wydaje się zatem iż wkładanie takich darów do grobów kremacyjnych (w 95% przypadków) jest związane z jakimiś wierzeniami. 60 % hammerringów występuje w grobach kobiecych, 40% w męskich w Szwecji. Na wschodzie proporcje są podobne, lecz jednocześnie ringi częściej pojawiają się w osadach. Co ciekawe nie znamy przykładów obręczy z terenów Danii czy Norwegii.
Uczeni spierają się co do przyczyn pojawienia się w Skandynawii obręczy noszonych na szyi. Jörn Staecker rozważa dwie możliwości. „Jeśli rozwój religii pogańskiej był częścią kształtowania się społeczności epoki Vendel, to obręcze z młotami były odbiciem głębszej świadomości tego społeczeństwa. Powstały jako materializacja struktury narracyjnej, która była niezbędna do ugruntowania tradycji.” Drugie wyjaśnienie mówi o świadomej manifestacji wierzeń pogańskich wobec pojawienia się na Północy chrześcijan, ludzi którzy mieli styczność z religią chrześcijańską lub wręcz manifestowali swą przynależność nosząc symbol krzyża w postaci zawieszki. Należy jasno stwierdzić, ze w IX wieku nie znaleziono żadnej zawieszki w kształcie krzyża, więc hammerringi nie są bynajmniej odpowiedzią pogan na chrześcijaństwo.
Pojedyncze zawieszki występują w południowej Szwecji, Danii wraz z terenami Niemiec najbliżej jej granic obecnych, kilka w Norwegii, południowych i wschodnich wybrzeżach Morza Bałtyckiego oraz pojedyncze okazy na Wyspach Brytyjskich, w Polsce, na Islandii i w Rosji. Tylko 10 % z nich pojawia się w grobach. Pozostała część jest złożona w skarbach, znajdowana na terenach osad itp..
Trudno nam powiedzieć o znaczeniu pierwotnym młotów Thora. Thor w przeciwieństwie do Odyna, był bardziej ludowym bogiem – bogiem wojny i urodzaju. Jego młot – Mjollnir wg mitologii przekazywanej nam przez Snorriego Sturlusona, bronił ludzi przed zagrażającymi im potworami. Adam Bremeński pisząc o Upsali wspomina: „jesli grozi zaraza lub głód, dary składano Thorowi”.
A tak pisze Dudo z Saint-Quentin w Historii normandzkich książąt spisanej około 1000 roku o kulcie Thora: „składali ofiary na cześć swego boga Thora. Nie ofiarowali mu owiec, bydła, wina, ani zboża, lecz czcili go ludzką krwią, uznając ją za najcenniejszy dar”
Materiał archeologiczny nie potwierdza obrazu z kroniki, a nawet wykazuje nam pokojową egzystencję wierzeń przedchrześcijańskich i chrześcijaństwa we wczesnej fazie, gdyż właśnie w X w. pojawiają się zawieszki w kształcie młotów i krzyży obok siebie.
Na terenie Danii odnaleziono 53 egzemplarze młotków odlewane w 8 wzorach. Liczbowo rozkładają się równomiernie pomiędzy groby, skarby a znaleziska na terenie osiedli mieszkalnych. Wszystkie pochodzące z grobów były w pochówkach kobiecych. Z drugiej strony krzyżyków odnaleziono 44 sztuki i zdecydowana większość pochodzi ze skarbów i terenów osiedli.
Staecker proponuje dla Danii przyjąć chronologię dość pokrętną – gdyż jego zdaniem młotki zanikają w X, a w XI wieku pojawiają się krzyże. Jednak materiał archeologiczny nie poddaje się tej datacji – krzyże są znajdowane w pochówkach także z X wieku.
Ponadto pojawiają się przedstawienia młota i krzyża w zestawieniu czy też konfrontacji. Edith Marold opierając się na inwokacjach runicznych występujących na kilku kamieniach duńskich (np. „Thorze pobłogosław te runy”) oraz na zastosowaniu młotka Thora w czasie ceremonii zaślubin, ukazuje wpływ modlitw chrześcijańskich i liturgii kościelnej na pojawienie się symboli młota Thora. Co ciekawe, zestawienia takie nie należą do rzadkości. Zdaniem niektórych historyków symbol młota Thora musiał wręcz odgrywać pewną rolę w chrystianizacji Danii. O rosnącym zapotrzebowaniu zarówno na zawieszki w kształcie młotka, jak i krzyżyka świadczy forma znaleziona w Trendgarden.
 |
| forma z Trendgarden |
W Szwecji krzyżyków znaleziono 79, a młotków zaledwie ok. 40. Na dodatek młotki z reguły pochodzą nie z grobów, a ze skarbów. Nie noszą śladów użytkowania i w odróżnieniu od innych części skarbu nie są zniszczone. Przeważnie takie znalezisko interpretuje się jako poświęcone Thorowi, lecz Marten Stenberger sugeruje, że może to mieć związek z „przemijaniem wierzeń przedchrześcijańskich przy równoczesnym zachowaniu szacunku dla symboli starego kultu”.
Także na terenie Szwecji mamy do czynienia z przykładami współistnienia symboli młota i krzyża. Na niektórych zawieszkach w kształcie młota jest wyraźnie zaznaczony krzyż – znamienny jest przykład młotka z Lugnas z Vastergotland (Szwecja).
Przykładów dostarcza nam także cmentarzysko z Birki. Grób Bj 750, gdzie w podwójnym pochówku komorowym odnaleziono młot i krzyż, jednak ułożenie zawieszek nie daje odpowiedzi na pytanie czy zawieszki były własnością jednej osoby czy też każda miała swoją odpowiadającą jej wierzeniom.
Grób 854 jest pochówkiem kobiecym, skrzyniowym, szkieletowym, orientowanym zach.-wsch.. Grób zawierał dzban typu Tating z wyraźnym krzyżem, misę brązowa pochodzenia insularnego z uchwytami w kształcie ryb, dzięki czemu identyfikowana jest jako naczynie wiszące służące do rytualnego obmywania rąk w czasie mszy. Kobieta na szyi miała żelazną obręcz z kilkoma młoteczkami Thora.
Z Norwegii znamy zaledwie 11 przykładów młotków Thora. Wszystkie one były znalezione jakieś 100 do 60 lat temu, więc nie wiemy za dużo o ich kontekście archeologicznym. Przeważają w skarbach. Norwegię bardziej charakteryzują kamienne krzyże. Inspiracja zapewne mogła przyjść z Irlandii i Brytanii.
 |
| Thor, a może Chrystus z Islandii |
Islandia : Na podstawie kształtu brody i tronu przyjęto, ze jest to przedstawienie Thora. Jednak brodę mężczyzny można także interpretować jako krzyż, który mężczyzna trzyma oburącz.
Podobnie jest z zawieszką z Hrunamananahreppur, Foss na Islandii. Krzyż z uformowaną na górze głową zwierzęcą z dodatkowym wycięciem krzyża w środku. Nieporozumieniem musi być interpretowanie tego znaleziska jako młota Thora.
Prócz hammerringów Ruś charakteryzuje ciekawe zjawisko grafitti szeroko omówione przez prof. Duczko. Oprawka noża ze Starej Ładogi ma na sobie wyryte dwa symbole: krzyża i młota. Szczególnie ciekawe jest również przedstawienie grafitti na jednej z monet wareskich, gdzie wyryte są wizerunki młota i krzyża, a pod spodem runami słowo „b ó g”.
Pojawienie się zawieszek w kształcie młotków Thora nie jest manifestacją pogańskich wierzeń, których wyznawcy przeczuwali swój rychły koniec. Ta na wpół-romantyczna wizja lat 90 XX wieku nie znalazła potwierdzenia w źródłach pisanych. Te zaś mówią o silnym oporze pogan na terenie Norwegii, gdzie byli zwalczani mieczem i ogniem. Mimo tego w Norwegii nie znajdujemy wielu zawieszek młota Thora.
Przedstawienia młota Thora wraz z krzyżem przekonują niektórych badaczy do stwierdzenia, że jest to oznaka synkretyzmu. Jednak zadajmy sobie pytanie – jak religia monoteistyczna mogłaby sobie pozwolić na synkretyzm, który w zasadzie neguje monoteizm, a występuje z reguły w fazie rozwoju religii pogańskich, nie zaś u schyłku?
Władysław Duczko przychyla się do teorii, która łączy i porównuje te przedstawienia z przedstawieniami na monetach chrześcijańskich królów Yorku i Lincoln w pierwszych dekadach X wieku czy monety z północnej Anglii, gdzie znak krzyża jest interpretowany bardziej jako znak sztandaru czy miecza. Symbol Mjollnira i miecza symbolizuje zatem władzę, moc, a zarazem ciągłość i nawiązanie do tradycji. Znaki te nie nosiły już cech pogańskich i paradoksalnie stały się częścią świata chrześcijańskiego, w którym dokumentowały niejako władzę królewską.
Na uwagę zasługuje także teoria Egona Wamersa. Występowanie symbolów krzyża i młota w jednym grobie czy na jednej zawieszce ma świadczyć o uznaniu symbolu młota za synonim siły obronnej, walczącej ze złem. Zgodnie z tym poglądem młot Thora był postrzegany przez nawróconych Normanów jako synonim krzyża i funkcjonował jako symbol chrześcijański. Zatem zdaniem tego badacza mamy do czynienia z praefiguratio postaci Jezusa i Thora. Teoria ta jest odważna i należy odnosić się do niej ostrożnie, jednak niewykluczone, iż taki proces mógł mieć miejsce i być częścią tzw. germanizacji religii chrześcijańskiej.
Literatura uzupełniająca:
- Duczko W., Ruś Wikingów. Historia obecności Skandynawów we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej, Warszawa 2006.
- Kulesza P., Normanowie a chrześcijaństwo. Recepcja nowej wiary w Skandynawii w IX i X wieku, Wrocław 2007.
- Nordeide S. W., Thor's hammer in Norway. A symbol of reaction against the Christian cross? [w:] Old Norse religion in long-term perspectives. Origins, changes, and interactions. An international conference in Lund, Sweden, June 3–7, 2004, pod red. A. Andrén, K. Jennbert i C. Raudveres. Lund 2006. (bez problemu artykuł jest dostępny w sieci)
- Paulsen P., Axt und Kreuz in Nord- und Osteuropa, Bonn 1956. (opis znalezisk fenomenalny)
- Staecker J., Thor's Hammer – Symbol of Christianisation and Political Delusion, Lund Archaeological Rewiew, t.5 (1999).
